I. Narodowe wito Niepodlegoci
Jest to polskie wito pastwowe obchodzone 11 listopada dla upamitnienia odzyskania przez Polsk niepodlegoci w 1918 roku – po 123 latach niewoli zaborw (1795-1918). Zostao ustanowione w 1937 roku. Zniesione byo po II Wojnie wiatowej ustaw Krajowej Rady Narodowej 22 lipca 1945 roku. Przywrcono je ponownie dopiero w okresie transformacji systemowej w 1989 roku i ustanowiono dniem wolnym od pracy. Dzie ten wie si z zakoczeniem I Wojny wiatowej (1914-1918 – ostatecznie Traktatem Wersalskim 28.VI.1919r.), przybyciem 10.XI.1918r. do Warszawy Jzefa Pisudskiego z wizienia w Magdeburgu oraz penym uwiadomieniem sobie przez nard polski faktu odzyskania niepodlegoci, uwidocznionym w nastroju gbokiego wzruszenia i entuzjazmu jaki ogarn cay kraj, szau radoci z tego, e jestemy wolni od pijawek, zodziei, rabusiw, e bdziemy sami sob rzdzili (jak pisa Jdrzej Moraczewski). Cztery pokolenia nadaremno na t chwil czekay – dopiero pite si doczekao.
Przypomnijmy kolejno waniejszych faktw z tym zwizanych:
Ot 5 listopada 1916 roku okupacyjne wadze niemieckie i austriackie wyday akt gwarantujcy powstanie marionetkowego tzw. Krlestwa Polskiego, w ktrym 12 wrzenia obowizki gowy pastwa przeja tzw. Rada Regencyjna, ktra 7 padziernika 1918 roku ogosia jego niepodlego. Spowodowao to rozbrajanie garnizonw austriackich i niemieckich – gwnie przez Polsk Organizacj Wojskow (POW). W nocy z 6/7 listopada 1918r. powstaje w Lublinie Rzd Ignacego Daszyskiego, 10 listopada przyjeda do Warszawy zwolniony z wizienia w Niemczech Jzef Pisudski, 11 listopada Rada Regencyjna przekazuje mu zwierzchni wadz nad wojskiem, 12 listopada powierza mu misj utworzenia Rzdu Narodowego jako Naczelnemu Wodzowi, 14 listopada rozwizuje si Rada Regencyjna przekazujc zwierzchnictwo nad pastwem Jzefowi Pisudskiemu, a on mianuje Ignacego Daszyskiego tzw. prezydentem gabinetu ministrw, 17 listopada po dymisji Daszyskiego Jzef Pisudski mianuje premierem Jdrzeja Moraczewskiego, 22 listopada podpisuje dekret o podstawach ustrojowych Republiki Polskiej, a 28 listopada dekret o zarzdzeniu wyborw do Sejmu Ustawodawczego, ktre si odbyy w 1919 roku. W 1921 roku Sejm uchwali tzw. Konstytucj Marcow.
Dzieje obchodw wita Niepodlegoci
W latach 1919-1936 rocznice odzyskania niepodlegoci Polski witowano w Warszawie jako uroczystoci o charakterze wojskowym. W 1919 roku obchodw nie byo bo trwaa wojna o granice Rzeczypospolitej. Pierwszy raz w peni uroczycie upamitniono wito Niepodlegoci 14 listopada 1920 roku, kiedy to uhonorowano Jzefa Pisudskiego jako zwyciskiego Wodza Naczelnego w wojnie polsko-bolszewickiej wrczajc mu buaw marszakowsk. Po przewrocie majowym w 1926 roku obchody kolejnych rocznic byy uroczystociami cile wojskowymi. W 1926 roku dzie 8 listopada ustanowi Jzef Pisudski jako prezes ministrw dniem wolnym od pracy dla urzdnikw pastwowych. Odtd w tym dniu na Placu Saskim w Warszawie Pisudski dokonywa przegldu pododdziaw i odbiera ich defilad (po raz ostatni w 1934 roku). W 1928 roku Plac Saski w Warszawie nazwano Placem Marszaka Jzefa Pisudskiego. W dziesiciolecie Niepodlegoci w 1928 roku wydano drukiem okaza Ksig Pamitkow pod tytuem „Dziesiciolecie Polski Odrodzonej Ksiga Pamitkowa 1918-1928” (stron 1208). Jeden z jej egzemplarzy jest w posiadaniu autora tego tekstu. W 1934 roku dzie 8 listopada zarzdzeniem Ministra Wyzna Religijnych i Owiecenia – ustalono dniem wolnym od nauki. Rozporzdzeniem Prezydenta RP z dnia 29.10.1930 r. ustanowiono odznaczenia pastwowe Krzy i Medal Niepodlegoci dla osb czynnie zasuonych dla Niepodlegoci Polski. W 1932 roku 11 listopada odsonito w Warszawie Pomnik Lotnika. Rang wita pastwowego nadano witu Niepodlegoci dopiero ustaw z dnia 23 kwietnia 1937 roku. Miao ono czy odzyskanie suwerennoci pastwowej z zakoczeniem I Wojny wiatowej oraz upamitnia Jzefa Pisudskiego – Marszaka Polski. Do wybuchu II Wojny wiatowej obchody pastwowe tego wita odbyy si dwa razy: w 1937 roku (w ktrym uwietniono je odsoniciem pomnika generaa Jzefa Sowiskiego w Warszawie) oraz w 1938 roku.
W czasie okupacji hitlerowskiej w latach 1939-1945 jawnie witowanie polskich wit pastwowych byo niemoliwe. Organizatorzy konspiracyjnych obchodw rocznicy 11 listopada byli naraeni na dotkliwe represje ze strony okupanta. Mimo to starano si podtrzymywa pami o wicie Niepodlegoci poprzez rozklejanie afiszy, ulotek i napisw np. „Polska yje”, „Polska Zwyciy”, „Polska Walczy”, „Jeszcze Polska nie zgina”. Od 1942 roku upowszechniano te publicznie Znak Polski Walczcej, przystrajano czsto pomniki polskie biaoczerwonymi kwiatami i proporczykami, a w prasie konspiracyjnej zamieszczano artykuy przypominajce o wicie Niepodlegoci. Po II Wojnie wiatowej w 1945 roku ustanowiono jako obowizujce tzw. Narodowe wito Odrodzenia Polski obchodzone 22 lipca w rocznic ogoszenia Manifestu PKWN i jednoczenie zniesiono wito Niepodlegoci obchodzone 11 listopada (organizatorzy nielegalnie organizowanych rodowiskowo tych uroczystoci byli czsto represjonowani przez wadze. Wyjtek stanowi lata 1980-81 kiedy to za spraw dziaalnoci Zwizku Zawodowego „Solidarno” przywrcono witu Niepodlegoci 11 listopada nalene mu miejsce w wiadomoci spoecznej).
wito Niepodlegoci 11 listopada zostao przywrcone przez Sejm PRL ustaw z dnia 15 lutego 1989 roku pod nazw „Narodowe wito Niepodlegoci”. (autor niniejszego artykuu – jako pose ludowiec uczestniczy w posiedzeniu tego Sejmu). Dzie ten jest dniem wolnym od pracy. Gwne obchody z udziaem najwyszych wadz pastwowych i samorzdowych odbywaj si w Warszawie na placu Marszaka Jzefa Pisudskiego, przed Grobem Nieznanego onierza oraz na terenie caego kraju. Nowe dodatkowe formy obchodw tego wita to np. Bieg Niepodlegoci organizowany od 1989 roku w Warszawie, Koncert Niepodlegoci organizowany od 2009 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie, liczne wykady, inscenizacje historyczne, koncerty patriotyczne, parady uliczne np. Marsz Niepodlegoci w Warszawie, Marsz Patriotw we Wrocawiu, Parada Niepodlegoci w Gdasku, i inne uroczystoci organizowane na terenie caej Polski w tym i w naszym miecie Strzyowie.
II. Refleksja historyczna o poezji ojczynianej na przestrzeni dziejw do czasu odzyskania niepodlegoci w 1918 roku
Literatura naszego Narodu jest nasycona na przestrzeni dziejw arliwoci patriotyczn ju bowiem od Mikoaja Reja, Jana Kochanowskiego, od epoki polskiego Odrodzenia poczwszy mona spotka na kartach naszego pimiennictwa w kadym stuleciu wiele wierszy mwicych o Ojczynie z t sam trosk o ni, z tak samo gorcymi uczuciami mioci i oddania dla niej. Twrczo tego typu szczeglnie nasilia si w kocu XVIII wieku, po upadku Rzeczypospolitej, osigajc apogeum w dzieach geniuszw naszej literatury narodowej w dobie Romantyzmu. Od tamtej pory tematyka patriotyczna po dzie dzisiejszy stanowi jedn z cech charakterystycznych naszej twrczoci poetyckiej. Niemal u kadego z poetw spotyka si strofy o Ojczynie, a wrd wierszy na jej temat jest duo arcydzie. Strofy o Ojczynie to bogactwo naszej literatury narodowej nie tylko z uwagi na temat ale take ze wzgldu na rnorodno podejcia do niego i bogactwo rnorodnych form i stylw poetyckich w jakich by opracowywany. Czytajc te utwory w porzdku chronologicznym, jak one powstaway – moemy przeledzi, jak zmieniao si na przestrzeni wiekw pojcie Ojczyzny i jakim przeobraeniom ulega wraz ze zmian formacji spoecznych i sytuacji politycznej – patriotyzm i jaki znajdowa on wyraz w wiadomoci rnych grup spoecznych w naszym kraju. Mona bez trudu dostrzec, jak wyraa si on w utworach poetw Rzeczpospolitej Szlacheckiej i jakim przemianom ulega u schyku XVIII wieku w dobie wielkiej rewolucji francuskiej, rozpaczliwego ratowania gincej Rzeczypospolitej, ruchw ludowych w Polsce czy bohaterskich walk o niepodlego kraju. Jednak na patriotyzm ludowy w twrczoci poetyckiej polskiej – trzeba byo poczeka jeszcze przez cay wiek. Niemal przez cae XIX-te stulecie dominuje w naszej poezji patriotyzm o cechach romantycznych. Polska jawi si poetom – zwaszcza emigracyjnym jako idealistyczna wizja wynikajca z ich marze i tsknoty oraz stanowi ich arliwe wezwanie do walki o utracon wolno, o polityczn niezawiso kraju. Najwicej wie si to ze zrywem powstania listopadowego (1830) i styczniowego (1863). Klski tych powsta i zaamanie si wiary w skuteczno czynu zbrojnego w walce o wolno Polski z zaborcami – wygasza na pewien krtki czas tony bohaterskie w naszej poezji i nawoywanie do walki. Pojawia si niemiao w twrczoci poetyckiej myl o walce narodowo-wyzwoleczej powizanej z hasami wyzwolenia spoecznego w naszym kraju. Warto zauway, e poeci przebywajcy na terenie kraju krpowani przez cenzur zaborcw daj wyraz uczuciom mioci ojczyzny malujc poetyckie obrazy kraju – sugestywne, subtelne, jako wrcz uwodzicielskie wizje ojczystego pejzau (jak np. genialne opisy przyrody w Mickiewiczowskim „Panu Tadeuszu”, wiersze Marii Konopnickiej, itp.). Nie brak te tej motywacji w wierszach poezji emigrantw (np. „Do sosny polskiej na obczynie” – wiersz Stefana Witwickiego, czy w utworach poetyckich Teofila Lenartowicza). Tonacja utworw powiconych ojczynie – pisanych w okresie zaborw zarwno przez poetw w kraju jak i na emigracji – niezalenie od ich postaw czy pogldw filozoficznych i spoeczno-politycznych byy w zasadzie, jeli nie zawsze ta sama. Cechowao j uczucie mioci, nadzieja odzyskania przez Polsk politycznej niezawisoci, gotowo do ofiar – a do ofiary krwi w walce o wolno ojczyzny. Wybitniejsi przedstawiciele poezji w tamtych czasach to wspomniany ju Jan Kochanowski, Sp Szarzyski, Szymon Szymonowicz, Klemens Janicki, Sebastian Klonowicz (w epoce Odrodzenia – Reformacji), Jan Andrzej Morsztyn, Samuel Twardowski, Wespazjan Kochowski, Wacaw Potocki (w epoce Baroku i Kontrreformacji), Elbieta Drubacka, Adam Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Stanisaw Trembecki (epoka Owiecenia), Adam Mickiewicz, Seweryn Goszczyski, Juliusz Sowacki, Teofil Lenartowicz, Kornel Ujejski, Wincenty Pol, Wadysaw Syrokomla, Cyprian Kamil Norwid (epoka Romantyzmu), Felicjan Faleski, Adam Asnyk, Maria Konopnicka, Wiktor Gomulicki (epoka Pozytywizmu), Jan Kasprowicz, Kazimierz Tetmajer, Stanisaw Wyspiaski, Lucjan Rydel, Leopold Staff, Bronisawa Ostrowska, Maria Komornicka, Maryla Wolska, Kazimiera Zawistowska (okres Modej Polski). Zasadnicza zmiana niektrych cech poezji nastpuje ze zrozumiaych wzgldw dopiero w poezji po 1918 roku gdy Polska odzyskaa upragnion NIEPODLEGO.
Opracowa:
Adam Kluska
